ظرفیت‌های تربیت اجتماعی در غزل حافظ خوانشی جامعه‌شناختی از نقد ریاکاری، دوگانگی گفتار و کردار و مسئولیت اخلاقی در غزل «واعظان کاین جلوه در محراب و منبر می‌کنند»
کد مقاله : 1281-NCSSE7-FULL (R1)
نویسندگان
مجید سپهوند *
دانشگاه لرستان
چکیده مقاله
چکیده
این مقاله با تکیه بر خوانش نزدیک، ظرفیت‌های تربیت اجتماعی را در غزل ۱۹۹ حافظ با مطلع «واعظان کاین جلوه در محراب و منبر می‌کنند» بررسی می‌کند. پرسش بنیادین آن است که نقد ادبیِ ریاکاری و فاصلهٔ میان گفتار و کردار در این غزل تا چه اندازه می‌تواند بستری برای گفت‌وگوی آموزشی دربارهٔ اخلاق عمومی، اعتماد اجتماعی، پاسخ‌گویی و نقد اقتدار فراهم آورد. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و متن مبنا، دیوان حافظ به تصحیح قزوینی و غنی است. مفاهیم جامعه‌پذیری، یادگیری مشاهده‌ای، برنامهٔ درسیِ پنهان و «نمود خود» تنها به‌مثابه ابزارهای تفسیری به کار رفته‌اند و ادعا نمی‌شود که حافظ نظریه‌ای جامعه‌شناختی عرضه کرده است.
یافته‌ها نشان می‌دهد غزل در سه لایه سامان یافته است: ابیات یک تا چهار شکاف میان نمایش عمومی و رفتار خلوت و نیز منزلت‌نمایی را به پرسش می‌گیرند؛ ابیات پنج تا هفت معیاری دیگر برای سنجش ارزش انسان، یعنی عشق و تجربهٔ درونی، پیش می‌نهند؛ و بیت پایانی غزل را به ساحت زیبایی‌شناختی بازمی‌گرداند. از این ساختار برمی‌آید که شاعر اعتبار اخلاقیِ گوینده را می‌سنجد و خودِ وعظ یا دانش را نفی نمی‌کند. در پایان، الگویی سه‌مرحله‌ای برای به‌کارگیری غزل در کلاس علوم اجتماعی و ادبیات و معیارهایی برای ارزشیابی پیشنهاد می‌شود. تأکید مقاله بر آن است که کاربرد امروزیِ شعر از معنای تاریخی، عرفانی و بلاغی آن جدا بماند و تفسیرها همواره از شواهد متن آغاز شوند.
کلیدواژه ها
کلیدواژه‌ها: حافظ؛ تربیت اجتماعی؛ جامعه‌پذیری؛ اخلاق عمومی؛ ریاکاری؛ برنامهٔ درسیِ پنهان؛ آموزش علوم اجتماعی؛ ادبیات و جامعه.
وضعیت: پذیرفته شده مشروط