تحلیل جایگاه «سواد رسانه‌ای انتقادی» در برنامه درسی علوم اجتماعی برای مواجهه فعال با شبهات دینی نسل Z
کد مقاله : 1218-NCSSE7-FULL (R1)
نویسندگان
فرید حجتی *
عضو هیئت علمی و استادیار گروه الهیات معارف و تربیت اسلامی دانشگاه فرهنگیان استان لرستان
چکیده مقاله
نسل Z در زیست‌بومی رشد یافته است که شبهات دینی در آن نه در مجامع تخصصی کلامی، بلکه در قالب محتوای کوتاه، تصویری، هیجانی و الگوریتمی شبکه‌های اجتماعی توزیع می‌شوند. این تغییر، برنامه درسی علوم اجتماعی را با پرسشی بنیادین مواجه می‌کند: آیا سواد رسانه‌ای انتقادی می‌تواند دانش‌آموزان را از موضعی انفعالی به موضعی فعال در قبال این شبهات منتقل کند؟ پژوهش حاضر با روش کیفی و سنتز انتقادی ادبیات، این پرسش را بررسی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که شبهات نسل Z دگردیسی ماهوی از پرسش کلامی به تعارض اجتماعی–رسانه‌ای یافته‌اند و در سه خوشهٔ کارآمدی، سبک زندگی و مشروعیت‌زدایی سازمان می‌یابند؛ زبانی‌شدن هیجانی–بصری، منطق پاسخ‌دهی محتوامحور را ناکارآمد می‌سازد؛ و مرجعیت دینی به سمت اقتدار الگوریتمی(اعتبارِ ساخته‌شده با لایک و فالوور) جابه‌جا شده، بدون آنکه آمادگی شناختی دانش‌آموزان هم‌تراز شود. برنامه درسی علوم اجتماعی ایران در وضعیت «حضور غایب» سواد رسانه‌ای انتقادی قرار دارد: تفکر انتقادی در سطح گفتمان حاضر است، اما در سطح ساختار -متن، روش و ارزشیابی - منطق اقتدارمحور غالب است. نتیجه‌گیری پژوهش، گذار از «مصون‌سازی اطلاعاتی» به «توانمندسازی ساختاری» است: جای‌گیری سواد رسانه‌ای انتقادی به‌عنوان منطق سازمان‌دهندهٔ مواجهه با بازنمایی رسانه‌ای دین در سه سطح محتوا (متون رسانه‌ای دربارهٔ دین)، روش (تسهیلگری پرسش از ساختار و چینش پیام) و ارزشیابی (سنجش کیفیت تحلیل رسانه‌ای). این گذار، مواجهه با شبهات را از «دفاع یا تسلیم» به «تحلیل ساختاری» ارتقا می‌دهد.
کلیدواژه ها
سواد رسانه‌ای انتقادی، برنامه درسی علوم اجتماعی، شبهات دینی، نسل Z، رسانه‌های اجتماعی، آموزش انتقادی
وضعیت: پذیرفته شده برای ارائه شفاهی