تحلیل بازنمایی عدالت اجتماعی در متون ادبی کتاب‌های درسی فارسی و ظرفیت آن برای آموزش مفاهیم علوم اجتماعی
کد مقاله : 1136-NCSSE7-FULL (R1)
نویسندگان
فضل الله رضایی اردانی1، علیرضا فاضلی شورکی2، سعید دشتی رحمت آبادی *2، ابوالفضل زارع‌زاده مهریزی2، ابوالفضل فلاح یخدانی2
1دانشیار گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
2دانشجوی کارشناسی آموزش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان شهید پاکنژاد یزد
چکیده مقاله
کتاب‌های درسی فارسی در نظام آموزشی ایران، افزون بر آموزش مهارت‌های زبانی، یکی از مهم‌ترین مجراهای انتقال ارزش‌ها، هنجارها و تصویرهای ذهنی دانش‌آموزان از جامعه‌اند. پژوهش حاضر با هدف بررسی چگونگی بازنمایی عدالت اجتماعی در متون ادبی این کتاب‌ها و سنجش ظرفیت آن‌ها برای آموزش مفاهیم بنیادین علوم اجتماعی انجام شده است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و از نوع تحلیل محتوای کیفی با رویکرد قیاسی-استقرایی است. چارچوب مفهومی پژوهش با تلفیق چهار بعد عدالت توزیعی، عدالت شناسایی‌محور، عدالت مشارکتی و عدالت رویه‌ای و نیز با تکیه بر سنت اخلاقی-ادبی ایرانی ساخته شد و بر پایه آن، متون ادبی در سه سطح مضمون، شخصیت و کنش، و ساختار گفتمانی کدگذاری و تحلیل می‌شوند. یافته‌ها نشان می‌دهد عدالت در این متون بیش از هر چیز در قالب «داد‌ورزی فردی»، «عدل پادشاهی» و «همدلی اخلاقی» بازنمایی شده و صورت‌بندی ساختاری عدالت، یعنی بحث از نهادها، قشربندی و سازوکارهای بازتولید نابرابری، حضوری کم‌رنگ‌تر دارد. با این همه، همین متون ظرفیت درخور توجهی برای پیوند با مفاهیمی مانند نابرابری اجتماعی، هنجار، کنش متقابل، سرمایه فرهنگی، همبستگی و مشارکت دارند. در پایان، الگویی سه‌مرحله‌ای برای بهره‌گیری آموزشی از این ظرفیت پیشنهاد می‌شود که معلمان و برنامه‌ریزان درسی بتوانند آن را در طراحی فعالیت‌های یادگیری به کار گیرند.
کلیدواژه ها
عدالت اجتماعی، کتاب درسی فارسی، متون ادبی، بازنمایی، آموزش علوم اجتماعی، تحلیل محتوای کیفی.
وضعیت: پذیرفته شده مشروط