از جامعه تا فضا: واکاوی ابعاد جغرافیایی - اجتماعی کتاب‌های مطالعات اجتماعی دوره اول متوسطه ایران
کد مقاله : 1130-NCSSE7-FULL (R1)
نویسندگان
علیرضا دویران *
گروه آموزشی جغرافیا، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی ۸۸۹- ۱۴۶۶۵ تهران، ایران
چکیده مقاله
پژوهش حاضر باهدف واکاوی ابعاد جغرافیایی - اجتماعی بازنمایی‌شدن در کتاب‌های مطالعات اجتماعی دوره اول متوسطه ایران انجام شد. مسئله اصلی پژوهش، چگونگی بازنمایی مفاهیم اجتماعی و جغرافیایی و، فراتر از آن، نحوه برقراری پیوند میان جامعه، فضا و مکان در محتوای برنامه درسی بود. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی - تحلیلی با بهره‌گیری از تحلیل محتوای نظام‌مند با رویکرد کیفی انجام شد. جامعه‌پژوهش شامل محتوای کتاب‌های مطالعات اجتماعی پایه‌های هفتم، هشتم و نهم بود و به دلیل محدود و قابل دسترس بودن جامعه، تمامی محتوای سه کتاب به‌صورت سرشماری بررسی شد. واحد تحلیل، واحد معنایی شامل گزاره، عبارت، تصویر، نقشه، نمودار، فعالیت و پرسشی بود که واجد مفاهیم اجتماعی، جغرافیایی یا روابط میان آنها بود و درس به‌عنوان واحد زمینه در نظر گرفته شد. چارچوب تحلیل بر سه سطح حضور مفاهیم اجتماعی و جغرافیایی، پیوند پدیده‌های اجتماعی با فضا و مکان، و بازنمایی روابط متقابل جامعه و فضا استوار بود. یافته‌ها نشان داد که هرچند مفاهیم اجتماعی و جغرافیایی در ساختار محتوایی سه کتاب حضور قابل‌توجهی دارند، کیفیت پیوند آنها در همه موارد به سطح تبیین روابط دوسویه جامعه و فضا ارتقا نیافته است. این پیوند در پایه‌های مختلف و در مقیاس‌های متفاوت به‌صورت تدریجی شکل می‌گیرد، اما ظرفیت تحلیل الگوهای فضایی، تفاوت‌های مکانی، مقیاس و پیامدهای اجتماعی سازمان‌یابی فضا همچنان محدود است. بر این اساس، بازنگری محتوای مطالعات اجتماعی باید از افزودن صرف مفاهیم جغرافیایی فراتر رفته و بر تقویت تفکر فضایی و تحلیل انتقادی روابط جامعه - فضا متمرکز شود.
کلیدواژه ها
مطالعات اجتماعی، جغرافیا، فضا، جامعه، تحلیل محتوا
وضعیت: پذیرفته شده برای ارائه شفاهی