بازنمایی شهروند مطلوب در کتاب‌های علوم اجتماعی متوسطه دوم ایران
کد مقاله : 1079-NCSSE7-FULL (R1)
نویسندگان
سیدعلی حسینی *1، محمدنبی نجفی اندرور2
1آموزش و پرورش (دانشجوی آموزش علوم اجتماعی)
2آموزش و پرورش (استاد دانشگاه فرهنگیان نوشهر)
چکیده مقاله
هدف پژوهش حاضر، شناسایی نوع شهروند مطلوب بازنمایی‌شده در کتاب‌های درسی علوم‌ اجتماعی متوسطه دوم ایران است. برای این منظور، چهار کتاب جامعه‌شناسی ۱، جامعه‌شناسی ۲، جامعه‌شناسی ۳ و هویت اجتماعی با روش تحلیل محتوای کیفی و با واحد تحلیل «واحد معنایی» بررسی شدند. چارچوب تحلیلی پژوهش بر الگوی سه‌گانه وستهایمر و کین استوار است که شهروند مطلوب را در قالب شهروند مسئولیت‌پذیر، شهروند مشارکت‌کننده و شهروند عدالت‌محور صورت‌بندی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد هر سه الگو در مجموعه کتاب‌ها حضور دارند، اما میزان و شکل حضورشان یکسان نیست. شهروند مسئولیت‌پذیر، با تأکید بر شناخت موقعیت اجتماعی، پذیرش حقوق و تکالیف و پایبندی به ارزش‌های فرهنگی و دینی، حضوری گسترده و منسجم دارد. شهروند مشارکت‌کننده در قالب کنشگری اجتماعی، حضور فعال در ساخت جهان اجتماعی و اثرگذاری بر تغییرات اجتماعی بازنمایی شده است. شهروند عدالت‌محور نیز در مضامین حقوق، آزادی، نابرابری، فقر و نقد ساختارهای سرکوبگر آشکار می‌شود، هرچند از نظر استمرار و صراحت به‌اندازه‌ی الگوی مسئولیت‌پذیری فراگیر نیست. تحلیل نشان می‌دهد بخشی از این نقد در کتاب‌ها به‌شکل نقد درون‌ماندگار عمل می‌کند؛ یعنی وضعیت موجود را نه با معیاری بیرونی، بلکه با آرمان‌های خودِ همان سنت می‌سنجد. بر این اساس، شهروند مطلوب در این کتاب‌ها را می‌توان شهروندی مسئول، مشارکت‌کننده و ارزش‌مدار دانست که در مواجهه با بی‌عدالتی و نارسایی اجتماعی، ظرفیت نقد و اصلاح وضعیت موجود را نیز داراست.
کلیدواژه ها
شهروند مطلوب، تربیت شهروندی، کتاب درسی، علوم‌ اجتماعی، عدالت اجتماعی، نقد درون‌ماندگار.
وضعیت: پذیرفته شده مشروط برای ارائه به صورت پوستر