اکوسوسیولوژی (جامعه‌شناسی محیط‌زیست) در آموزش: پیوند میان بحران‌های زیست‌محیطی و ساختارهای اجتماعی در کتاب‌های درسی
کد مقاله : 1001-NCSSE7-FULL (R1)
نویسندگان
رقیه ولایتی *
مدرس دانشگاه فرهنگیان
چکیده مقاله
بحران‌های زیست‌محیطی معاصر، از تغییرات اقلیمی و آلودگی هوا تا تخریب منابع طبیعی و کاهش تنوع زیستی، صرفاً پدیده‌هایی طبیعی یا فنی نیستند، بلکه ریشه در ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی جوامع دارند. از این منظر، جامعه‌شناسی محیط‌زیست یا اکوسوسیولوژی تلاش می‌کند رابطه میان جامعه و طبیعت را در چارچوب مناسبات قدرت، الگوهای مصرف، توسعه اقتصادی، نابرابری اجتماعی و سیاست‌گذاری عمومی تحلیل کند. آموزش علوم اجتماعی، به‌ویژه از طریق کتاب‌های درسی، می‌تواند نقش مهمی در شکل‌دهی به آگاهی زیست‌محیطی، مسئولیت‌پذیری شهروندی و فهم ساختاری دانش‌آموزان از بحران‌های محیط‌زیستی ایفا کند. مسئله اصلی این مقاله آن است که کتاب‌های درسی تا چه اندازه بحران‌های زیست‌محیطی را به عنوان مسائلی اجتماعی و ساختاری معرفی می‌کنند و آیا از نگاه فردگرایانه و اخلاقی صرف فراتر می‌روند یا خیر. مقاله حاضر با رویکردی مروری ـ تحلیلی و با تکیه بر نظریه‌های جامعه‌شناسی محیط‌زیست، جامعه مخاطره‌آمیز، عدالت زیست‌محیطی، بازتولید فرهنگی و برنامه درسی پنهان، نشان می‌دهد که آموزش محیط‌زیست زمانی اثربخش خواهد بود که رابطه میان تخریب طبیعت و ساختارهایی مانند نظام تولید، مصرف‌گرایی، نابرابری طبقاتی، سیاست‌های توسعه و قدرت نهادی را آشکار سازد. یافته نظری مقاله حاکی از آن است که اگر کتاب‌های درسی بحران محیط‌زیست را تنها در سطح رفتارهای فردی مانند صرفه‌جویی در آب و نریختن زباله توضیح دهند، دانش‌آموزان از درک ریشه‌های اجتماعی و ساختاری بحران بازمی‌مانند. بنابراین، گنجاندن رویکرد اکوسوسیولوژیک در آموزش علوم اجتماعی ضرورتی بنیادین برای تربیت شهروندانی انتقادی، مسئول و آگاه نسبت به آینده اجتماعی و زیست‌محیطی جامعه است.
کلیدواژه ها
اکوسوسیولوژی، جامعه‌شناسی محیط‌زیست، آموزش علوم اجتماعی، کتاب‌های درسی، بحران زیست‌محیطی، عدالت زیست‌محیطی، برنامه درسی پنهان.
وضعیت: پذیرفته شده